Czy wiesz że w Polsce rośnie 100 gatunków jeżyn? Poznaj niektóre z nich

Nie było, nie było na jeżynie dziadów / Nie było, nie bedzie u mamusi zwiadów

(przyśpiewka ludowa zanotowana we wsi Wełnin koło Solca Zdroju (woj. świętokrzyskie) przez Stefana Rosińskiego w r. 1964, podczas badań do Polskiego Atlasu Etnograficznego)

Mamy przełom lata i jesieni – okres zbioru większości gatunków jeżyn. Są to jedne z najlepiej znanych roślin jadalnych, łatwo rozpoznawalne. Jednocześnie jest to grupa roślin bardzo tajemnicza i trudna do „nauczenia”, bo rośnie ich u nas aż sto gatunków! Okazuje się do tego, że smaki poszczególnych gatunków różnią się istotnie.

Łatwość krzyżowania się oraz występujące tu zjawisko fakultatywnej apomiksji prowadzą do powstawania wielu form trudnych do jednoznacznego określenia. Obecnie za „gatunek” jeżyny uważa się formy o wybitnych cechach morfologicznych, które posiadają zasięg o rozciągłości przynajmniej 30 km. Pełną listę gatunków sprzed kilku lat można znaleźć w pracy: Zieliński J. 2004. The genus Rubus (Rosaceae) in Poland. Polish Botanical Studies 16: 1-300.

Jeżyny mają w Polsce różne nazwy. Na południu Polski dominują nazwy czernica, ostrężyna, ożyna, a miejscami też dziady i drapaki. Natomiast na północy używa się głównie nazwy jeżyna lub jażyna. Największa różnorodność gatunków jeżyn jest na zachodzie Polski, na Śląsku i Pogórzu Karpackim. W miejscach tych ich znawca może znaleźć kilkanaście gatunków w jednej miejscowości, natomiast na pn-wsch. Polski jeżyny są rzadkie i występując tam tylko dwa gatunki: jeżyna popielica i jeżyna wzniesiona.

jezyny nazwy

Jednym z najpospolitszych gatunków jest jeżyna popielica (Rubus caesius), roślina nisko płożąca, o niewielkich kolcach i charakterystycznym sinoniebieskim kolorze łodyg. Owoce ma sinoniebieskie, kwaskowate i niewielkie. Występuje w całej Polsce, także w miastach.

rubus caesius

Ze wszystkich gatunków jeżyn najwcześniej, bo często już w lipcu dojrzewa jeżyna wzniesiona Rubus nessensis. Jest to gatunek o cechach nieco podobnych do maliny – dojrzewa wcześniej, a owoce ma czerwonawe (ale dużo ciemniejsze od maliny). Ma wyraziście mydlisty smak, ale w sumie bardzo przyjemny i unikalny. Łatwo ją odróżnić przez to że ma wyprostowane i czarne kolce. Jest to jeżyna średniowysoka, dosyć wyprostowana, rośnie w całej Polsce, można ją często znaleźć na skrajach wilgotnych lasów i zarośli.

rubus nessensis

Najpóźniej (II poł. sierpnia i wrzesień) owocują drobne płożące gatunki spotykane w całych Karpatach i na ich przedpolu – szczególnie jeżyna gruczołowata Rubus hirtus. Jest to bardzo charakterystyczny gatunek o drobnych kolcach – jeśli rośnie w cieniu są one tak drobne, że można nawet po takim lesie chodzić boso. Owoce tego gatunku są bardzo ciemne, czarne, silnie różnią się smakiem zależnie od miejsca, gdzie rosną – zbierane ze słonecznych miejsc mogą być dosyć słodkie.

rubus hirtus

Innymi pospolitymi jeżynami są jeżyna fałdowana Rubus plicatus i jeżyna bruzdowana Rubus sulcatus. Obie silne, bujne pędy i rosną w miejscach nasłonecznionych. jeżyna fałdowana ma łodygi gładkie, a druga silnie brudowane.

rubus plicatus

rubus sulcatus i plicatus

A która z jeżyn ma najsmaczniejsze owoce? Trudno powiedzieć. Wiele w smaku jeżyn zależy od nasłonecznienia i naszych indywidualnych preferencji. Po co piszę o tych różnych smakach jeżyn? Przecież i tak większość z Was nie rozróżni gatunków? Nie do końca to prawda… Wcale nie musimy znać nazw poszczególnych odmian jeżyn. Wystarczy, że zrobicie sobie małą wyprawę i zbierzecie jeżyny z różnych miejsc. Jeśli ułożycie je obok siebie, ewidentnie będą różnić się wielkością, odcieniem (od brązu do czerni), ilością segmentów, no i… smakiem. Koniecznie też zetnijcie ich łodygi i ułóżcie koło siebie. Niektóre będą mieć grube mocne kolce, ale nieliczne, inne liczne drobne. Niektóre będą mieć listki podłużne, inne bardziej owalne. Możne znajdziecie też takie o liściach białych od spodu. I sami nadajcie nazwy „swoim” odmianom jeżyn: „ta z cioci ogrodu”, „ta z jedliny”, „to z przydroża” itd. – to naprawdę wystarczy żeby do nich wracać co roku!

 

PS. Prezenetowane w poście ryciny pochodzą z artykułu:

Oklejewicz K., Łuczaj Ł. 2008. Ludowe nazewnictwo i klasyfikacja rodzaju Rubus (malina i jeżyna) w Polsce, w: Ł. Łuczaj (red.), Dzikie rośliny jadalne – zapomniany potencjał przyrody – Materiały z konferencji Dzikie rośliny jadalne – zapomniany potencjał przyrody, Przemyśl-Bolestraszyce 13 września 2007 r., Bolestraszyce: Arboretum i Zakład Fizjografii w Bolestraszycach, s. 201-217.

Więcej o tym tomie tutaj: http://luczaj.com/ksiazki.htm

okladka3 bolestr

 

1 Comment

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *